Алтай албатыда эмдиге jетире «Талу» деп ойын бар. Ол «Домино» деп орус ойынга jуук. Мындый ойын тува (сойоҥ) ла монгол албатыларда база бар. Ол ойындарды канайда ойнойтоны кепке базылып калган.
Je андый да болзо, бу сӱрекей јилбилӱ ойын эл-јон ортодо, элбеде јарлу эмес болгонында, бу öйгӧ jетире аjару сÿрекей ас салынган. Бу ойын керегинде јакшы бичиген кижи Г. Калкин. Је канай ойнойтон ээжилери кожо бичилип калган. Айдарда, бу кижиниҥ бичимелин јарлап турус.
Бу ойынды јазап билип алза, кажы ла айылдарда, амыраар байзыҥдарда шахмат, шатра чылап ойноор эди. Эмди тура бу ойынды ойноп турган улус сӱрекей ас.
Талуныҥ кажы ла агажактары (сӧӧктӧри) тыш бӱдӱмиле орус доминого тӱп-тӱҥей. Узуны – 43 мм, јалбагы – 22 мм, калыҥы – 5 мм. Талуны агаштаҥ да, сӧӧктӧҥ дӧ эдип јат.
Кажы ла јӱзӱн талуныҥ бойыныҥ ады бар. бӱткӱл партия (ойын) эки бӧликке бӧлинип јат. Баштапкы бӧлӱкте – он эки јӱзӱн кажы ла јӱзӱнде тӧрттӧҥ тӱҥей кӧстӱ талулар. Экинчи бӧлӱкте – алты јӱзӱн кажы ла јӱзӱнде – экидеҥ. Бу экидеҥ эжер талуларды ӧскӱс талулар деп адап јат. Анайып, баштапкы группада 48 талу, экинчи группада 12 талу болордо, бастыразы 60 талу болуп јат. Бу 60 талу (агажактар) бӱткӱл партия болор.
Кажы ла ойноочы, таҥ алдынаҥ ба, айла, нӧкӧрлӧжип те ойногондо, ол канча ла болзо, кӧп «Айыл» ойноп аларга албаданар учурлу. Ойноор алдында ойноочылар канча айылга јетире ойноорыс деп табыжып алат.
Темдектезе, одус айылга јетире деп јӧптӧшкӧн болзо, ол одус айылды бир-бирӱзи ойноп албаганча, ойынды токтотпос.
Ойын
Тӧрт кижи ойногон бир бӱткӱл ойынды башталганынаҥ ала учына чыгара кӧрӧли. Талуларды столдыҥ ӱстине јайала, кӧстӧрин тӧмӧн эдип аҥдандырып јат. Оныҥ кийининде бастыра ойноочылар талуларды колыштыра булгап јат. Оноҥ кажы ла ойноочы талуларды кӧҥкӧрӧ бештеҥ-бештеҥ катай салып, башка-башка чогот. Кажы ла бештеҥ чогунтыны «Айыл» деп адайт. Андый айылдар 12 болор.
Ајару: Ойын тужында ойноп турган улустыҥ тоозынаҥ кӧрӧ, ойноп алатан айылдардыҥ тоозы база башкалана берет. Эки кижи ойнозо – 30, ӱч кижи ойнозо – 20, тӧрт кижи ойнозо – 15 айыл болор. Је ойын башталар тужында айылдарды ойноочыларга тӱҥей келижер эдип, он экиге ӱлеп јат.
Он эки айылды столдыҥ ӱстине тегерийте тургускан кийнинде, кӱнниҥ јолы аайынча бирдеҥ-бирдеҥ айландыра ӱлежип јат. Бастыра ойноочылардыҥ колдындагы айылдардыҥ тоозы тӱҥей болор учурлу.
Айылдарды ӱлежип алган кийнинде ойноочылардыҥ бирӱзи бойыныҥ ӱлӱзинеҥ бир айылды бӱткӱлинче кӧдӱреле, эҥ алдындагы талуныҥ кӧзин кӧргӱзип, адын јарлап јат. Темдектезе: «Оймыс!» деп јарлаган болзо, оймыстыҥ кӧзи – тӧрт. Анайдарда, ол кижи бойынаҥ баштайла, кӱнниҥ јолы аайынча: бир, эки, ӱч, тӧрт деп ойноочыларды ол кижиге берип јат. Ордына дезе оныҥ ӱлӱзинеҥ бир айылды бойы талдап алар.
Кажы ла ойноочы бойыныҥ талуларын бой-бойлорына кӧргӱспей, јӱзӱндериле ылгап јат. Анайда ылгап алганда, ойноорго эптӱ. Ылгап божогон кийнинде байагы «Оймыс» алган кижи баштап јӱрӱп јат. Ол эки «Ӱлӱле» јӱрген болзын. «Ӱлӱлердиҥ» кӧстӧри – он бирдеҥ. Кӱн аайынча оны јабатан ойноочыда «Ӱлӱдеҥ» бийик јамылу эки «Талу» ол эмезе эки «Касс» болор керек.
Эмди салатан кижиде эки «Талу» болгон болзын. «Талулар» – он эки кӧстӧҥ. Олор «Ӱлӱлердеҥ» јаан јамылу, оныҥ учун «Талуларды» кӧстӧрин ӧрӧ эдип, «Ӱлӱлердиҥ» ӱстине салып јат. Оноҥ ӱчинчи ойноочыны кычырып јат. Эмди ӱчинчи ойноочы бу айылдарды ойноп аларга турган болзо, «Кастарла» јабар керек, је анда эки «Касс» јок болгон учун, ол јаман ла деген эки талуны айылдардыҥ эҥ алдына салып јат. Эмди калганчы, тӧртинчи кол. Анда эки «Касс» бар, оныҥ учун ол база эки кыйык-бычыгын алдына тӧжӧп салды.
Мынайып, бир эбирӱ божоды. Эки «Талу» салган экинчи ойноочы ойноп алды. Эмди јӱретен кижи экинчи ойноочы. Нениҥ учун дезе, ол баштапкы эбирӱде ойноп алган кижи болуп јат. Оныҥ учун бойыныҥ колындагы талуларды кӧрӱп, шӱӱнип јат. Ол ӱч «Чечекле» јӱрген болзын. «Чечектер» – алты кӧстӧҥ. Оны јеҥерге кӱч, нениҥ учун дезе бир јӱзӱнде ӱч талудаҥ ас учурап јат. Мындый учуралда ойноочылар бойлорына кыскашту да болзо, тӱҥей эмес јаан талуларын алдына саларга келижет. Бу эбирӱ божогончо бир де ойноочы ӱч «Чечекти» јаап болбогон болзын. Анайып, ӱч «Чечекле» јӱрген ойноочы ойноп алды.
Эмди база ла экинчи ойноочы јӱрӱп јат. Је эмди оныҥ колында јакшы талулар јок болордо, ол бир «Такыр тогусла» јӱрген болзын. Эмди ӱчинчи ойноочы «Кызыл он ло» јаап ийер керек, је ӧскӧ ойноочылар «Касла» јаап ийбезин деп, бойыныҥ «Казын» салып јат. «Кас» эҥ бийик талу. Оныҥ учун ол «Кычырып турум!» – деп јарлап јат.
Кычыру эткен кийнинде «Кастаҥ» јаан талу бар эмес, арткандары бирдеҥ алдына салып јат. Бу эбирӱде «Касла» јапкан ойноочы ойноп алды. Оныҥ алганы бир ле айыл. Нениҥ учун дезе јӱреечи јаҥыс талула јӱрген.
Ойын оноҥ ары барып јат. Колдо эмди де талулар кӧп. бу калганчы ойноп алган ойноочыга ӱлӱ тужунда сӱрекей ырысту келишкен болзын. Анда тӧрт «Чычкан» бар. ол эмди «Чычкандардыҥ» тӧртӱлезиле јӱрӱп јат. Тӧртӱлезин столдыҥ ӱстине јергелей салып јат. Бу ойынды ойноп аларга «Чычкандардыҥ» јаан база бир јӱзӱн тӧрт талу салар керек, је мындый ырыс кемге де келбеген деп бодойлы. Анайдарда, бу ойноочы бир јорыкта тӧрт айыл ойноп јат.
Ойноочылардыҥ колында эмди де тӧрттӧҥ талулар бар. тӧрт «Чычканла» ойноп алган ойноочы база ла јӱрӱп јат. Бу јорукта ол јаҥыс ла «Сарлык јетиле» јӱрген болзын. Оны «Ӱзӱк сегисле» јапкан болзын. Оныҥ кийниндегизи «Талула», калганчызы дезе јаан талу таап болбой, алдына салган.
Бир эбирӱде «Талула» јапкан ойноочы ойноп алды. Эмди ол эки «Канатла» јӱрген болзын. Ойноочылар эмди кемниҥ де колында эки «Ӱлӱ» бар деп сезип отургылаар. Эки «Ӱлӱ» экилези бир кижиде болзо, бу ойын јазым јок оныҥ болор. оныҥ учун бойыныҥ јакшы, је сыҥар талузын салбай, экӱни алдына салды. Кийниндеги ойноочыда база јаан талу табылбады, экӱни алдына салып койды. Калганчы колдо эки «Кызыл сегис» бар болуп, эки айылды ойноп алды.
Эмди бу ойноп алган тӧртинчи номерлӱ ойноочы јӱрӱп јат. Ол эки «Манданла» јӱрди. Кийниндеги ойноочыда эжер талу јок болгон учун кысканып отурган «Кызыл ок» ло «Токпок јетини» алдына салды. Оныҥ кийниндеги ойноочы сӱмелӱ болуптыр. Анда эки «Ӱлӱ» болгон, оныла јапты. Арткандарында «Ӱлӱлердеҥ» јаан талу јок учун калганчы талуларын айылдардыҥ алдына салып бердилер.
Ойноочылардыҥ ӱлежип алган алтан талу бастыра божогон. Анайдарда, бу ойынды кем артык ойноп алган – кӧрӧли. Экидеҥ нӧкӧрлӧжип ойногон болзо, экинчи ле тӧртинчи номерлӱ ойноочылар алып чыккан. Олор бастыра он беш айылдыҥ тогузын ойноп алган. Баштапкы ла ӱчинчи ойноочыларга дезе јӱк ле алты айыл келишкен. Јаҥыстаҥ, таҥ алдынаҥ ойногон болзо, ойноп алган айылдар мынайда келижип јат.
Баштапкы ойноочы – бир айыл,
Экинчи ойноочы – јети,
Ӱчинчи ойноочы – беш,
Тӧртинчи ойноочы – эки айыл.
Мынаҥ кӧргӧндӧ, бу тӧрт ойноочыныҥ ортозында сӱрекей тыҥ тартыжу болгоны билдирет. Талуны ойногондо, база кӧзӧр лӧ домино ойногоны чылап ок, чыккан ла колдогы арткан талуларды јакшы тоолоп, чотоор кижи артыктап јат. Бу ок ӧйдӧ сӱмелӱ ле эпчил болоры јарталат. Ойынныҥ аайын кӧрӱп отура, ажындыра шӱӱжип, эптеп отурган кижи ойында мергендӱ болоры билдирет.
Ајару
1. Ойноочыныҥ колына бир каруула экинчи группаныҥ «Ӧскӱстеринеҥ» тӱҥей кӧстӱ тӧрт талу келер болзо, эки «Такыр тогус» ла «Ӱлӱ тогус» олорды баштапкы группаныҥ тӧрт талузыла тӱҥей чотоор. Ол тужында баштапкы группаныҥ бир јӱзӱн талулары чылап, тӧртӱлезиле јӱрер учуры јок, јаҥыс ла јабар учуры бар. Нениҥ учун дезе олор «Ӧскӱстер».
2. Ол ок «Ӧскӱстердеҥ» экӱ ол эмезе ӱчӱ келген болзо, эжериле јӱрер де, јабар да учуры бар, је бирӱзи сыҥар болуп башка ойнолор.
3. Мындый ээжи экинчи группаныҥ бастыра талуларына… «Такыр тогус» ла «Ӱлӱ тогуска», «Такыр сегис» ле «Ӱзӱк сегиске», «Такыр јети» ле «Сарлык јетиге» аҥыланып јат.
4. Јӱреечиниҥ салган талуларынаҥ јаан талу колдо бар болзо, је олорло кийининде ойноп алар аргалузын билип отурган ойноочы, ӧскӧ оогош, неме ойноп албагадый талуларды алдына салып койор табы бар.
5. Бир ойын божозо, экинчи ойынды баштаар тужында, баштап јӱретен кижини баштапкы ла ойын башталган чылап, кӧдӱрген айылдыҥ эҥ алдындагы кӧстӧрин тоолоп табар. Је бу тужында айылды кӧдӱретен кижи кӱн аайынча солылып барар.
6. Јӱреечи табарга айыл кӧдӱрген кижи эҥ алдындагы талу «Кас» болзо, ол бойына артырып, јӱреечи кижи боло берер.
7. Озо салылган кандый ла јӱзӱн талу, темдектезе, «Канат», «Ӱлӱ», «Кас» ла ӧскӧлӧри де бир эбирӱде оныҥ эжер јӱзӱндеринеҥ јаан праволу болор. чокымдап айтса, озо чыккан «Касты» кийниндеги «Кастар» (бир эбирӱде) алып болбос.
8. Кажы ла ойноочы оныҥ јӱрген ол эмезе јапкан талуларын ӧскӧ ойноочы алып болбос деп иженип турган болзо, ол «Кычырып турум!» деп јарлап јат. Је мында база бир јеткер бар. ол не дезе кычырган кижи ойноп алза, ого (+) темдек, ойноттырып ийзе (-) темдек тургузылар. Ойын божогон кийининде, ажындыра бӱткен јӧптӧжӱ аайынча, канча (+) учун айыл кожулар, канча (-) учун айыл блааттырар – чотоп јат. Темдектеп айтса, 5 (+) учун бир айыл кожулар, а 5 (-) учун бир айыл јылыйтар. Оныҥ учун анаар ла кычырып болбос.
Белетеген кижи А. Бобокова
(Опубликовано в "Сельской нови" №12 от 20 марта 2025 года)
Фото: Талу
